Một người đàn ông 48 tuổi ở Hà Nội, không béo, tập thể thao đều, mỗi tháng nhậu nhiều nhất một bữa, đi khám định kỳ và nhận kết quả gan nhiễm mỡ độ 3, mức nặng nhất trên siêu âm. Bác sĩ hỏi kỹ mới ra thói quen: ông uống 2 đến 3 lít nước cam ép tươi mỗi ngày thay nước lọc vì nghĩ đó là đồ uống lành mạnh. Ca bệnh được bác sĩ Đoàn Dư Mạnh, Hội Bệnh mạch máu Việt Nam, kể lại trên báo trong tuần này và lan nhanh vì nó đánh trúng một niềm tin phổ biến: không rượu bia, không thừa cân thì gan ổn. Bài này giải thích vì sao đường trái cây làm gan tích mỡ, ba cấp độ bệnh nghĩa là gì, những gì khoa học mới có, và việc gì nên làm nếu kết quả siêu âm của bạn cũng ghi hai chữ đó.
Đường trong trái cây và nước ép phần lớn là fructose. Khác glucose được mọi tế bào trong cơ thể dùng, fructose gần như chỉ được chuyển hoá ở gan, nơi duy nhất có enzyme fructokinase để xử lý nó. Một ly nước cam 250 ml chứa khoảng 20 g đường; 2 đến 3 lít mỗi ngày là 160 đến 240 g đường đổ thẳng vào gan, gấp ba đến năm lần mức tối đa 50 g đường tự do mà Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị cho người lớn. Khi lượng fructose vượt khả năng đốt, gan chuyển phần dư thành mỡ và giữ lại ngay trong tế bào gan. Nước ép còn tệ hơn ăn trái cây nguyên quả ở chỗ đã bỏ chất xơ, nên đường vào máu rất nhanh và người uống không thấy no để dừng.
Bác sĩ Mạnh cho rằng vitamin trong nước ép không đáng là bao so với lượng fructose nạp vào, và lời dặn cho bệnh nhân là uống nước lọc, kiêng nước ép lẫn trái cây ngọt, kèm thuốc hỗ trợ. Nước ép tươi lành hơn nước ngọt đóng chai, nhưng uống thay nước thì hại không kém.
Trên siêu âm, bác sĩ Việt Nam quen chia độ 1, 2, 3 theo mức mỡ làm gan sáng lên so với thận và che mờ mạch máu. Độ 1 là mỡ chiếm dưới khoảng 10% trọng lượng gan, gần như không triệu chứng; độ 2 từ 10 đến 25%; độ 3 trên 25%, khi đó gan to, men gan thường tăng và nguy cơ viêm gan nhiễm mỡ, xơ hoá đã rõ. Siêu âm chỉ ước lượng; muốn biết chính xác mức mỡ và độ cứng của gan cần FibroScan, còn chẩn đoán viêm chỉ chắc bằng sinh thiết.
Từ năm 2023, các hội gan mật quốc tế đổi tên bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) thành bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hoá, viết tắt MASLD. Cái tên mới nói đúng bản chất: nguyên nhân là chuyển hoá, tức đường, mỡ máu, kháng insulin, chứ không phải chỉ rượu hay cân nặng. Phân tích tổng hợp đăng trên The Lancet Gastroenterology & Hepatology năm 2022 ước tính khoảng 32% người trưởng thành toàn cầu mắc bệnh này, châu Á không thấp hơn phương Tây. Ca bệnh 48 tuổi ở trên là ví dụ điển hình của nhóm "gầy mà gan mỡ", vốn rất hay bị bỏ qua vì ngoại hình bình thường.
Cùng tuần, một nghiên cứu của Đại học Michigan đăng trên Journal of Clinical Investigation đưa ra cách nhìn khác: gan nhiễm mỡ nặng có thể bắt nguồn từ ruột. Nhóm nghiên cứu xác định một loài vi khuẩn sinh amoniac trong ống tiêu hoá; khi nó phát triển quá mức, amoniac bào mòn lớp nhầy bảo vệ thành ruột, độc tố lọt vào máu, theo tĩnh mạch cửa về gan và kích hoạt viêm. Hợp chất DT-109, một chuỗi ba axit amin, không tác động lên gan mà kìm vi khuẩn này, giảm amoniac và vá lại hàng rào ruột. Kết quả tích cực trên cả chuột và linh trưởng, loài có hệ tiêu hoá gần người.
Cần giữ đúng tỷ lệ: đây là nghiên cứu tiền lâm sàng, chưa thử trên người, và đường từ linh trưởng tới hiệu thuốc thường tính bằng năm. Hiện tại, thuốc được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ phê duyệt cho viêm gan nhiễm mỡ chỉ có resmetirom (2024) và semaglutide (2025), đều dành cho người đã xơ hoá mức vừa đến nặng và vẫn phải kèm ăn uống, vận động nghiêm ngặt. Với gan nhiễm mỡ đơn thuần độ 1, 2, chưa có viên thuốc nào thay được thay đổi lối sống.
➡ Cùng chủ đề, đừng bỏ lỡ
Việc đầu tiên là xét nghiệm men gan ALT, AST, mỡ máu và đường huyết lúc đói, kèm HbA1c nếu bác sĩ thấy cần, vì gan nhiễm mỡ hiếm khi đi một mình. Nếu men gan tăng hoặc bệnh ở độ 2 trở lên, hỏi về FibroScan để biết gan đã cứng chưa. Hai mốc nên nhớ: giảm 7 đến 10% cân nặng là mức các hướng dẫn quốc tế cho thấy mỡ gan và cả viêm đều lùi; với người gầy, mục tiêu không phải giảm cân mà là cắt đường tự do và tăng vận động.
Về ăn uống, thứ cần bỏ trước là đồ uống có đường, gồm nước ngọt, trà sữa, cà phê pha sẵn và chính nước ép trái cây, kể cả ép tại nhà. Ăn trái cây nguyên quả, mỗi ngày hai phần, vẫn ổn. Giảm tinh bột tinh chế và đồ chiên, tránh ăn khuya. Cà phê đen không đường được nhiều nghiên cứu ghi nhận có lợi cho gan. Vận động 150 phút mỗi tuần, cường độ vừa, chia đều các ngày. Rượu bia giảm tới mức thấp nhất, vì gan đã nhiễm mỡ chịu rượu kém hơn gan khoẻ. Thực phẩm chức năng "bổ gan" không thay được các việc trên, dùng bừa còn thêm gánh cho gan.
Siêu âm lại sau 6 tháng để biết hướng đi. Gan là cơ quan tái tạo tốt, ở độ 1 và 2 đa số trường hợp mỡ rút hết nếu nguyên nhân được cắt đúng, như bệnh nhân ở trên chỉ cần thay nước cam bằng nước lọc. Bài này chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay cho chẩn đoán và phác đồ của bác sĩ chuyên khoa gan mật.
Ảnh bìa: myUpchar / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
