Thứ Sáu ngày 13 (Friday the 13th) là ngày mà nhiều người phương Tây coi là xui xẻo, do hai điều kiêng kỵ cũ chồng lên nhau: thứ Sáu là ngày không may và 13 là con số không may. Hôm nay, 13/11/2026, đúng là một ngày như thế, lại là lần thứ ba trong năm, nên cụm "thứ 6 ngày 13 là gì" leo lên bảng tìm kiếm cùng một tin đồn đi kèm: hôm nay là "ngày tận thế". Tin đồn ấy có gốc gác hẳn hoi, nhưng không phải gốc gác như người ta truyền tai.
Điều ít người biết là nỗi sợ "thứ Sáu ngày 13" khá trẻ. Bách khoa Wikipedia ghi nhận chưa có tư liệu nào cho thấy hai yếu tố này bị coi là xui khi đi chung với nhau trước thế kỷ 19. Từng thứ riêng lẻ thì cũ hơn nhiều. Với người theo Kitô giáo, Chúa Giêsu bị đóng đinh vào một ngày thứ Sáu, và bữa Tiệc Ly đêm trước có 13 người ngồi chung bàn, người thứ 13 thường được gắn với Giuđa. Thần thoại Bắc Âu có tích thần Loki không được mời mà vẫn tới, thành vị khách thứ 13 trong bữa tiệc ở Valhalla, và mưu mẹo của Loki dẫn tới cái chết của thần Balder.
Dấu vết tiếng Anh sớm nhất được trích dẫn nằm trong cuốn tiểu sử nhà soạn nhạc Gioachino Rossini năm 1869 của H. S. Edwards. Rossini qua đời vào thứ Sáu 13/11/1868, và Edwards viết rằng ông coi thứ Sáu là ngày xui, 13 là con số xui. Tới năm 1907, tiểu thuyết Friday, the Thirteenth của Thomas W. Lawson kể về một tay môi giới lợi dụng chính nỗi sợ này để gây hoảng loạn trên phố Wall, góp phần đưa cụm từ vào ngôn ngữ đại chúng.
Giả thuyết được kể nhiều nhất trên mạng gắn mê tín này với sáng thứ Sáu 13/10/1307, khi vua Philippe IV của Pháp ra lệnh bắt cùng lúc hàng trăm thành viên dòng Hiệp sĩ Đền thánh (Knights Templar), nhiều người sau đó bị tra tấn và thiêu sống. Sự kiện là có thật, và ngày 13/10/1307 đúng là thứ Sáu. Nhưng sợi dây nối nó với nỗi sợ hiện đại thì không có bằng chứng. National Geographic gọi đây là cách gán ghép sai, xuất hiện nhiều thế kỷ sau khi dòng tu bị giải tán, và cho rằng tiểu thuyết Mật mã Da Vinci của Dan Brown làm câu chuyện phổ biến thêm. History.com cũng chỉ dừng ở mức "nguồn gốc vẫn mờ mịt". Vậy nên khi đọc đâu đó rằng "thứ Sáu 13 xui vì vụ bắt Hiệp sĩ Đền thánh", hãy hiểu đó là một giả thuyết hấp dẫn chứ không phải lịch sử đã được chứng minh.
Nỗi sợ này có tên riêng khá dài: paraskevidekatriaphobia, ghép từ tiếng Hy Lạp paraskevi (thứ Sáu), dekatreis (mười ba) và phobia (nỗi sợ). Một tên khác là friggatriskaidekaphobia, lấy theo nữ thần Frigg của Bắc Âu, người được cho là gốc của chữ Friday. Còn sợ riêng con số 13 thì gọi là triskaidekaphobia, lý do nhiều toà nhà ở phương Tây bỏ tầng 13, giống cách một số chung cư ở châu Á né tầng 4.
Trung tâm Quản lý Căng thẳng và Viện Ám ảnh sợ ở Asheville (bang North Carolina, Mỹ) từng ước tính khoảng 17 tới 21 triệu người Mỹ bị ảnh hưởng bởi nỗi sợ này ở mức độ nào đó, kéo theo thiệt hại kinh doanh 800 tới 900 triệu USD mỗi lần thứ Sáu 13 vì người ta hoãn bay, hoãn mua bán, hoãn ký kết. Con số này được trích dẫn nhiều nhưng là ước tính của một trung tâm tư nhân, không có nghiên cứu đối chứng. Ngược lại, hai hãng hàng không Delta và Continental từng cho biết họ không thấy lượng khách giảm rõ rệt vào những ngày này.
Nghiên cứu hay được dẫn nhất là bài "Is Friday the 13th bad for your health?" của T. J. Scanlon và cộng sự, đăng trên tạp chí y khoa BMJ ngày 18/12/1993. Nhóm tác giả so sánh lưu lượng xe và số ca nhập viện vì tai nạn giao thông trên đoạn phía nam đường vành đai M25 quanh London giữa các thứ Sáu ngày 13 và thứ Sáu ngày 6 cùng tháng. Kết quả: xe chạy ít hơn hẳn vào ngày 13, nhưng số ca nhập viện vì tai nạn lại cao hơn, tổng cộng 65 ca so với 45 ca. Từ đó họ viết rằng nguy cơ tai nạn giao thông vào thứ Sáu 13 "có thể tăng tới 52%".
Con số 52% được báo chí khắp nơi trích lại, nhưng có mấy chỗ cần biết trước khi tin. Số ca rất nhỏ, chỉ vài chục, và chính các tác giả thừa nhận số liệu nhập viện quá ít để phân tích có ý nghĩa. Bài lại đăng trong số Giáng sinh của BMJ, số báo nổi tiếng với các nghiên cứu mang tính giải trí, nên giọng văn có phần đùa. Các nghiên cứu sau với dữ liệu lớn hơn không lặp lại được kết quả. Năm 2004, hai nhà nghiên cứu Phần Lan Igor Radun và Heikki Summala phân tích dữ liệu tai nạn giao thông nước này và không thấy khác biệt đáng kể nào vào thứ Sáu 13. Năm 2008, Trung tâm Thống kê Bảo hiểm Hà Lan (CVS) còn ghi nhận điều ngược lại: trung bình một ngày thứ Sáu thường có khoảng 7.800 vụ tai nạn giao thông được báo cho bảo hiểm, còn thứ Sáu 13 chỉ khoảng 7.500 vụ, số vụ cháy và trộm cũng ít hơn.
Người Phần Lan thì chọn cách dùng ngày này cho việc có ích. Từ năm 1995, Ngày Tai nạn Quốc gia (kansallinen tapaturmapäivä) của Phần Lan luôn rơi vào một thứ Sáu ngày 13, do Hội Chữ thập đỏ điều phối, để nhắc người dân về an toàn giao thông và an toàn trong nhà.
➡ Cùng chủ đề, đừng bỏ lỡ
Năm nay chuyện tận thế bị gắn đích danh vào hôm nay vì một bài báo khoa học có thật. Ngày 4/11/1960, nhà vật lý Heinz von Foerster (Đại học Illinois, Mỹ) cùng hai cộng sự P. M. Mora và L. W. Amiot đăng trên tạp chí Science bài có tựa "Doomsday: Friday, 13 November, A.D. 2026" (Ngày tận thế: thứ Sáu, 13 tháng 11 năm 2026). Họ khớp một phương trình với các ước tính dân số thế giới trong khoảng hai thiên niên kỷ và thấy rằng nếu dân số cứ tăng theo đúng nhịp đó, đường cong sẽ vọt lên vô hạn vào khoảng ngày này. Trùng hợp vui là chính von Foerster sinh ngày 13/11/1911.
Mấu chốt nằm ở chữ "nếu". Mô hình giả định tốc độ tăng dân số cứ nhanh dần mãi, trong khi thực tế đi theo hướng khác: tỉ lệ sinh giảm theo giáo dục, đô thị hoá và kế hoạch hoá gia đình. Theo Tiền Phong, hiện khoảng 55% quốc gia, nơi sống của hơn 2/3 dân số thế giới, có mức sinh dưới mức thay thế. Bài báo 1960 không dự báo thiên thạch, chiến tranh hay thảm hoạ nào, chỉ là một phép ngoại suy toán học đã sai từ giả định. Các trang kiểm chứng ở châu Âu như Faktoje (Albania) đã xếp tin "thế giới kết thúc năm 2026" vào loại sai sự thật. Nếu bạn đang đọc những dòng này, ngày 13/11/2026 đã trôi qua bình thường như mọi thứ Sáu khác.
Nếu cụm từ này còn nặng mùi kinh dị tới hôm nay, công lớn thuộc về điện ảnh. Phim Friday the 13th do Sean S. Cunningham đạo diễn, Victor Miller viết kịch bản, ra rạp Mỹ ngày 9/5/1980 qua Paramount. Kinh phí chỉ khoảng 550.000 tới 650.000 USD, nhưng phim thu về gần 60 triệu USD toàn cầu, mở đường cho dòng phim sát nhân đeo mặt nạ của thập niên 1980. Phim có sự tham gia của Adrienne King trong vai Alice và một Kevin Bacon còn rất trẻ.
Chi tiết hay bị nhớ nhầm: kẻ giết người trong phần đầu là bà Pamela Voorhees, mẹ của Jason, không phải Jason. Chiếc mặt nạ khúc côn cầu trở thành biểu tượng chỉ xuất hiện từ phần ba, Friday the 13th Part III (1982). Từ một phim kinh phí thấp, thương hiệu này đẻ ra mười phần tiếp theo, một bản làm lại năm 2009, cùng truyện tranh, game và vô số đồ lưu niệm, đủ để mỗi lần lịch rơi vào thứ Sáu 13, các nền tảng lại đẩy phim lên trang chủ.
Năm nào cũng có ít nhất một thứ Sáu ngày 13, nhiều nhất ba. 2026 thuộc loại hiếm có đủ ba lần: 13/2, 13/3 và 13/11 (hôm nay). Cặp tháng 2 và tháng 3 đi liền nhau xảy ra vì tháng 2 của năm không nhuận có đúng 28 ngày, tức tròn bốn tuần, nên ngày 13/3 rơi vào cùng thứ với 13/2. Cùng lý do đó, những năm không nhuận bắt đầu bằng thứ Năm như 2026 hay 2037 đều có bộ ba tháng 2, tháng 3 và tháng 11.
Năm 2027 chỉ có một lần duy nhất là thứ Sáu 13/8/2027, nghĩa là sau hôm nay phải chờ gần chín tháng. Lần tiếp theo nữa rơi vào thứ Sáu 13/10/2028. Các mốc này zreview tự tính và đối chiếu lại với lịch vạn niên.
Người Việt không có truyền thống sợ thứ Sáu 13, nhưng có những ngày kiêng riêng tính theo âm lịch. Ngày nguyệt kỵ là mùng 5, 14 và 23 hằng tháng, ba con số có tổng chữ số đều bằng 5, gắn với câu quen thuộc "Mùng năm, mười bốn, hai ba, đi chơi cũng lỗ nữa là đi buôn". Ngày tam nương là mùng 3, 7, 13, 18, 22 và 27. Cộng lại, mỗi tháng âm có tới chín ngày bị dân gian khuyên tránh khởi sự việc lớn, nhiều hơn hẳn một hai ngày thứ Sáu 13 mỗi năm.
Trùng hợp là hôm nay, thứ Sáu 13/11/2026, cũng là mùng 5 tháng 10 năm Bính Ngọ, một ngày nguyệt kỵ. Nghe thì "xui chồng xui", nhưng cả hai đều là quan niệm dân gian. Tiền Phong khi tìm hiểu về các ngày 5, 14, 23 cũng ghi nhận chưa có nghiên cứu nào chứng minh những ngày này khiến con người gặp nhiều rủi ro hơn ngày khác. Giống thứ Sáu 13 của phương Tây, chúng tồn tại vì được kể đi kể lại, và vì con người dễ nhớ một lần gặp chuyện xấu vào ngày "xấu" hơn hàng chục lần chẳng có chuyện gì.
Chuyện kiêng cữ, nếu nó giúp ai đó thấy yên tâm hơn khi dời một buổi khai trương, thì cũng không hại gì. Chỉ nên dừng ở đó: đừng huỷ một chuyến khám bệnh, một buổi phỏng vấn hay một chuyến bay đã đặt chỉ vì tờ lịch. Số liệu bảo hiểm Hà Lan cho thấy ngày này còn ít tai nạn hơn bình thường, và nếu muốn dùng nó cho việc gì, hãy làm như người Phần Lan: kiểm tra lại phanh xe, ổ điện trong nhà, rồi đi làm như mọi thứ Sáu khác.
